Setki ton martwych ryb w Odrze, dymisje szefów służb i raport NIK o opóźnionej reakcji państwa
Latem 2022 r. na kilkusetkilometrowym odcinku Odry doszło do masowego wymierania ichtiofauny i organizmów wodnych — w Polsce i Niemczech wyłowiono co najmniej 350 ton śniętych ryb (w tym ok. 250 ton po stronie polskiej) wskutek toksycznego zakwitu tzw. złotej algi przy wysokim zasoleniu wód. W sierpniu 2022 r. premier Mateusz Morawiecki przyznał, że raporty o skali skażenia dotarły do niego zbyt późno, i zdymisjonował szefów Wód Polskich oraz GIOŚ.
Wypowiedź 1konferencja prasowa w Gorzowie Wielkopolskim
Chcę też podkreślić, że doszło do opieszałości niektórych służb, zbyt wolnej reakcji. Do zbyt wolnych działań w poszczególnych obszarach i dlatego już na samym początku, kiedy powziąłem tego typu informacje, to zarządziłem codzienne raportowanie. A z różnego rodzaju opieszałości wyciągnąłem konsekwencje kadrowe.
Wypowiedź 2wywiad w TVP Info
Coraz więcej wskazuje na to, że było to zdarzenie o charakterze naturalnym, gdzie nie było jakichś specjalnych, wielkich zrzutów substancji chemicznych – ani rtęci, ani innych, którymi nas straszono. (…) Widzimy, że Odra się szybko odradza; natura szybko się regeneruje. Te apokaliptyczne wizje możemy odłożyć do lamusa.
Ustalenia instytucji, sądów i mediów
W opublikowanym w listopadzie 2023 r. raporcie Najwyższa Izba Kontroli oceniła, że organy administracji rządowej w pierwszej fazie katastrofy (pierwsze zgłoszenia o śniętych rybach pojawiły się pod koniec lipca 2022 r. w rejonie Oławy) pozostawały bierne, nie uruchomiono na czas struktur zarządzania kryzysowego, a alerty RCB do mieszkańców wydano z co najmniej kilkunastodniowym opóźnieniem — 12 sierpnia 2022 r., w dniu zdymisjonowania prezesa Wód Polskich Przemysława Dacy i szefa GIOŚ Michała Mistrzaka. Zarówno zespoły naukowe PAN i Komisji Europejskiej, jak i kontrolerzy NIK wskazali, że choć bezpośrednią przyczyną pomoru była ichtiotoksyna wydzielana przez „złotą algę” (Prymnesium parvum), to warunki do jej zakwitu w rzece śródlądowej stworzyło wysokie zasolenie wywołane wieloletnimi, niekoordynowanymi zrzutami wód kopalnianych i przemysłowych przy braku stałego automatycznego monitoringu.
Stanowisko Mateusza Morawieckiego i rządu
Rząd Mateusza Morawieckiego oraz resort klimatu i środowiska podnosili, że masowy zakwit Prymnesium parvum w dużej rzece przy głębokiej suszy hydrologicznej i upałach lata 2022 r. miał charakter bezprecedensowy w skali europejskiej, a badania wykluczyły nagłaśniane w pierwszych dniach hipotezy o zatruciu wody rtęcią. Po ujawnieniu skali zjawiska zmobilizowano tysiące strażaków, żołnierzy WOT i pracowników inspekcji do oczyszczania rzeki, we wrześniu 2022 r. uchwalono ustawę o jednorazowych rekompensatach dla firm znad Odry, a 13 lipca 2023 r. przyjęto specustawę o rewitalizacji rzeki Odry, przewidującą program inwestycji wodno-ściekowych, budowę sieci automatycznego monitoringu wód oraz powołanie Inspekcji Wodnej (Prawo.pl).